Część II: STAROŻYTNOŚĆ

Przez:
 w: Historia Piwa, O piwie, old-Historia piwa

STAROŻYTNY WSCHÓD

        Zacznijmy od państw Starożytnego Wschodu. VI i V tysiąclecie p.n.e. w północnej i południowej Mezopotamii żyli ludzie, którzy potrafili uprawiać ziemię, wykorzystując żyzną glebę Dwurzecza (Eufratu i Tygrysu). Poza łowiectwem, zbieractwem, rybołówstwem, rolnictwo daje plony i umożliwia przygotowywanie żywności i napitku piwnego. Pozostałości tych kultur w postaci naczyń, narzędzi pracy, broni myśliwskiej, posążków itd. dają świadectwo –dzięki wykopaliskom-ich kulturze materialnej. Był to okres epoki kamiennej, ludzkość nie znała metalu a przemieszczając się przenosiła dawne tradycje swej kultury na nowe terytoria stapiając swe umiejętności i przyzwyczajenia z miejscowymi zastanymi. Przed Sumerami rozwijają się inne kultury przedhistoryczne, kończy się epoka neolitu i około połowy V tysiąclecia na Środkowym Wschodzie ludzkość wkracza w okres „miedziano-kamienny”. Nie zagłębiając się w szczegóły tej narracji historycznej zaznaczmy, że w II połowie IV tysiąclecia zjawili się ze wschodu Sumerowie „czarnogłowi” sadowiąc się na ziemi mezopotamskiej. W pierwszej połowie III tysiąclecia obserwujemy prężny rozwój gospodarczy, rolnictwa, rzemiosł wszelakich, o coraz większej palecie umiejętności i zręczności rąk. Mistrzowie WARZENIA PIWA występują obok mistrzów pieczenia chleba, rzeźnictwa, cieśli, kamieniarzy, budowniczych statków, kowali itd. Sumerowie warto zaznaczyć byli rozbici politycznie, podział dotyczył miast-państw rządzonych przez kapłanów z tytułem ensi-panów kamienia węgielnego świątyni (po prostu ustrój teokratyczny). Z biegiem czasu w tych społecznościach wyłoniła się władza naczelnika wojskowego osiadłego w pałacu i pałac osiągnął własną autonomię. Ten wywód jest niezbędny dla ukazania roli i miejsca piwa, procedur jego warzenia, bowiem to świątynie, a także pałace organizowały prace w piekarniach, kuchniach i GORZELNIACH, angażując pracowników administracji i obrządków kultowych. Sumeryjską gospodarkę świątynną i pałacową charakteryzował ścisły porządek działań, wszystko co wychodziło ze spichlerzy i magazynów do przetwórstwa w kuchniach, w WARZELNIACH PIWA, młynach ściśle ewidencjonowano. Skrupulatność dotyczyła także ilości odpadów, dokładnie zapisywano odbiór gotowych rzeczy. Przyjrzyjmy się temu zestawowi: „10 miar przedniego piwa: niezbędny do tego łuskany emmer (odmiana pszenicy) 36 sila; niezbędny do tego słód 60 sila; niezbędne do tego „chleby piwne”36 sila. Piwowar Amarkiskar piwa tego dostarczył.”

           W SUMERYJSKICH GORZELNIACH obok piwa wyrabiano wina daktylowe, charakteryzujące się sporą zawartością alkoholu. Piwo należało do ulubionych trunków Sumeryjczyków, powstawały, więc w kręgu biesiadników wesołe porzekadła w rodzaju: ”Piwo jest skoczkiem – zęby jego schodami” czy „Kto pije za dużo piwa, powinien pić wodę” itp. Rzemieślnicy stawali się albo pracownikami świątyni albo króla, bo to były dwa główne centra życia gospodarczego miast-państw (np. Nippur, Uruk, Ur, w Lagasz). Ogrom produkcji ukazuje procedury pieczenia chleba i warzenia piwa. U schyłku III tysiąclecia pojedyńcza piekarnia w Lagasz zużywała 100 ton mąki każdego miesiąca, analogicznie wielki przerób można było zaobserwować w gorzelniach, w jednej z nich w ciągu dwóch miesięcy wykorzystano 1500 gur (300 ton) ziarna. Odbiorcami piwa byli władcy sumeryjscy z całymi dworami. To, że piwo stanowiło zapłatę za wykonaną pracę, dowiadujemy się z historii miasta Uruk, z około 2900r. p.n.e. Pasterze odprowadzający kozy, krowy i owce z pastwisk oddadzą je pod opiekę nadzorców świątynnych a sami spożyją przydzielone im porcje chleba i piwa, będące zapłatą za wykonaną pracę. Dawne czasy, ale można wyobrazić sobie nastrojowy, pełen uroku ciepły dzień, zachodzące słońce, porykiwania stad i idących, w poczuciu dobrze spełnionego obowiązku pasterzy, marzących o odpoczynku i ukojeniu chlebem i kubkami piwa. Przyzwyczajenie przekazywane następcom, utrwalające wizerunki robotników świątyń i pałaców ich obowiązki i przyjemności „piwne”.

       Życiodajny teren Międzyrzecza był miejscem ekspansji wielu ludów, takich jak Amoryci, semiccy najeźdźcy, którzy od początków II tysiąclecia (skupieni wokół Babilonu) biorą udział w walkach o władzę w Sumero-Akadzie, obok Elamitów, Asyryjczyków, Marii i Babilonu. Przychodząc podlegali procesom asymilacji gospodarczej i kulturowej, a więc „kultura piwna” zostawała przez nich zawłaszczona. Była ważnym elementem gospodarki zwycięskiego Hammurabiego, władcy Babilonu (1728-1686, tego od słynnego prawa), który pokonał rywali i włączył Mezopotamię, prawie całą do swego państwa. Sumerowie zostali pokonani przez semickich Amorytów, którzy przejęli ich dorobek, a więc także dorobek gospodarczy, kulturę warzenia piwa. Hammurabi popierając Semitów w Sumero-Akadzie, utworzył scentralizowaną monarchię, zostawiając w przeszłości tysiącletnie rozbicie kraju. Oczywiście nic nie trwa wiecznie, bowiem i dynastia Hammurabiego upadła, krótko mówiąc, pod ciosami przybyłych z Azji Mniejszej Hetytów (II tysiąclecie), a Asyria i południowa Babilonia usamodzielniły się. Nie wnikając głębiej w te interesujące perturbacje polityczne, społeczne i gospodarcze Starożytnego Wschodu powiedzmy, że cywilizacje te oparte, o rolnictwo, wytwarzały w dużych ilościach piwo, najstarszy poza wodą napitek ludzkości. Wytwarzany ręką człowieka.  

      Nasze zainteresowania piwne idą szlakiem takich cywilizacji jak Egipt, wspomniane państwa Międzyrzecza (Sumerowie) usytuowane na obszarach Eufratu i Tygrysu gdzie powstały miasta-państwa o charakterze rolniczym(w dolnym biegu Eufratu i Tygrysu Sumero-Akad zwany Babilonią, nad górnym Tygrysem Asyria i państwo Mitanni w łuku środkowego Eufratu).  Tam przy uprawie zbóż łatwo było o produkty wyjściowe do wytwarzania piwa; podobnie jak u starożytnych Greków i Rzymian, potem u Germanów i Słowian.

      W dawnym Egipcie człowiek zaznaczył swój ślad w starszej epoce kamiennej, wyraźniejsze jednak oddziaływania widać w neolicie, czyli u schyłku młodszej epoki kamiennej a potem w okresie kamienno-miedzianym (od ok.3000 p.n.e. do 2000 p.n.e.). Cywilizacja osadzona nad Nilem zaczęła się wówczas różnicować na kulturę budowaną w Górnym Egipcie i Dolnym w Delcie. Przy czym ci ostatni preferowali rolnictwo i hodowlę a wraz z nimi uprawę jęczmienia, prosa, jarzyn, lnu, konopi, przy okazji zbiorów podejmowano produkcję piwa. To były początki, ale w dalszych wiekach (Starego, Średniego i Nowego państwa) na przykład Nowego Państwa (1580-1100) produkcja rosła. Starożytni Egipcjanie i Babilończycy sporządzali piwo z „chlebów piwnych” zalewanych wodą. Tak otrzymany roztwór bywał poddany fermentacji (w taki sposób przygotowują piwo współcześnie Etiopczycy) Cywilizacje Wschodu w rodzaju państw Międzyrzecza, Egiptu, Indii i Chin były cywilizacjami rolniczymi, wykorzystującymi wylewy rzek, w związku, z czym mieli do dyspozycji produkty wyjściowe potrzebne do warzenia piwa. W tysiącletnich historiach państw Wschodu (nie zapomnijmy o Persji Cyrusa i Dariusza) jedne państwa upadały, drugie wznosiły na gruzach poprzedników prężne cywilizacje, gdzie rolnictwo i produkcja piwa maiły należne sobie miejsce. Dorobek ludów Wschodu będzie impulsem dla kultur, które „ rozwiną skrzydła” wokół basenu Morza Śródziemnego (w zakresie pisma, literatury, monumentalnych budowli, kanałów itd.). Świat Greków podejmie pałeczkę od narodów Wschodu, a w interesującej nas materii historia piwa przybierze nowe barwy i powiąże urokliwe mity i religię z magią piwa i misteriami ku czci Demeter i Dionizosa.

STAROŻYTNA GRECJA

     Grecy nie posiadali tak dogodnych warunków glebowych jak wspomniane państwa wykorzystujące rozlewiska rzek (na powierzchnię uprawną przypadało 25-30 % z 80 tysięcy kilometrów kwadratowych, pozostałe ziemie były nieużytkami i pastwiskami). Historia starożytnej Grecji to między innymi dzieje najstarszej kultury egejskiej, w tym kultury kreteńskiej i helladzkiej z pierwszymi pałacami na Krecie, Grecją Homerową. Dalej Grecją Archaiczną, Klasyczną wieku V i IV, czasów hellenistycznych. Pierwszy okres dominanty Krety w cywilizacji egejskiej datujemy na przełom III i II tysiąclecia – Kretę charakteryzuje wielka architektura pałacowa i wspaniałe malarstwo freskowe. Z kręgu sztuki freskowej, a szczególnie ceramicznej pałacu w Knossos (tzw. „drugi pałac”) pochodzą wielkie amfory, oraz dwumetrowe beczki do przechowywania oliwy i wina (czy przechowywano tak piwo, nie wiemy).

     Kod kultury greckiej będzie nam niezmiennie towarzyszył w dalszych wędrówkach piwnych, choć w tym miejscu pozostawmy Grecję, a także sukcesora Greków – Rzym, ( z największą cywilizacją, jaka przydarzyła się ludzkości) – piwo w ogromnych ilościach poszukamy i u Greków i u Rzymian. Nasza przygoda z piwem przenosi nas do świata mitów, gdzie piwo zyskuje sobie należne mu miejsce tworu kulturowego, symbolu, kultu i rzeczywistego smaku dobrego trunku.

 

Autor: Maria Falińska